हाम्रो समाजमा एउटा उखान निकै प्रचलित छ– “अधकल्चो गाग्रो छचल्किन्छ” वा “नमच्चिने पिङको सय झड्का”। यी उखानहरूले यस्ता मानिसहरूको चरित्र चित्रण गर्छन्, जोसँग ज्ञान त थोरै हुन्छ, तर आफूलाई सर्वज्ञानी ठान्छन्। मनोविज्ञानको भाषामा यसैलाई ‘डनिङ-क्रुगर प्रभाव’ (Dunning-Kruger Effect) भनिन्छ।

​चिया पसलको गफदेखि सामाजिक सञ्जालका कमेन्ट बक्ससम्म, हामी अक्सर देख्छौं कि जसलाई विषयवस्तुको गहिराइ थाहा छैन, उही सबैभन्दा ठूलो स्वरमा तर्क गरिरहेको हुन्छ। आखिर यस्तो किन हुन्छ?

​के हो डनिङ-क्रुगर प्रभाव?

सन् १९९९ मा अमेरिकी मनोविद् डेभिड डनिङ र जस्टिन क्रुगरले गरेको एक अध्ययनअनुसार, कम क्षमता वा ज्ञान भएका मानिसहरूमा ‘भ्रामक श्रेष्ठता’ (Illusory Superiority) को भावना हुन्छ। उनीहरू आफ्नो अज्ञानतालाई देख्न सक्दैनन्, किनकि त्यो देख्नका लागि चाहिने बौद्धिक क्षमता नै उनीहरूमा विकास भएको हुँदैन।

​जब मानिसले कुनै नयाँ कुरा सिक्न थाल्छ, सुरुमा थोरै जान्नेबित्तिकै उसको आत्मविश्वास ह्वात्तै बढ्छ। यसलाई ‘मुर्खताको शिखर’ (Mount Stupid) भनिन्छ। तर जब उसले बिस्तारै गहिरो अध्ययन गर्छ, उसलाई महसुस हुन्छ कि जान्न बाँकी धेरै रहेछ, र उसको आत्मविश्वास घट्छ। अन्त्यमा, जब उ साँच्चिकै विज्ञ बन्छ, उसको आत्मविश्वास यथार्थपरक र सन्तुलित हुन्छ।

​नेपाली समाजमा यसको प्रभाव

नेपालको सन्दर्भमा यो प्रभाव राजनीति, खेलकुद र सामाजिक बहसमा छर्लङ्ग देखिन्छ।
​१. फेसबुकका विज्ञहरू: कुनै डाक्टरले वर्षौं पढेर आर्जन गरेको ज्ञानलाई चुनौती दिँदै, गुगलमा दुई लाइन पढेको भरमा “यसो गर्दा ठीक हुन्छ” भनी सल्लाह दिनेहरूको जमात ठूलो छ।
२. राजनीतिक कार्यकर्ता: जसले देशको अर्थतन्त्र र भू-राजनीतिको ‘क’ पनि बुझेका छैनन्, उनीहरू नै चिया पसलमा देश कसरी चलाउनुपर्छ भनेर सबैभन्दा चर्को भाषण दिइरहेका भेटिन्छन्।
३. आत्म-समीक्षाको कमी: डनिङ-क्रुगर प्रभावको सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष भनेको आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न नसक्नु हो। “नाच्न जान्दैन, आँगन टेढो” भनेझैं, यस्ता व्यक्तिहरू असफलताको दोष सधैं अरूलाई वा परिस्थितिलाई दिन्छन्।

​बच्ने उपाय के त?

संसारका महान दार्शनिक सुकरातले भनेका थिए– “म मात्र यो जान्दछु कि म केही पनि जान्दिन।” यही भावना नै डनिङ-क्रुगर प्रभावबाट बच्ने मुख्य औषधि हो।
* ​निरन्तर सिकाइ: आफूलाई कहिल्यै पूर्ण नठानौं। जति धेरै सिक्दै गइन्छ, आफ्नो अज्ञानताको दायरा उति नै फराकिलो देखिन्छ।
* ​आलोचनालाई स्वागत: अरूको प्रतिक्रिया (Feedback) लाई सकारात्मक रूपमा लिनुहोस्।
* ​विज्ञको सम्मान: आफूलाई नआउने विषयमा बोल्नुभन्दा सुन्ने बानी बसाल्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
​अन्त्यमा, थोरै ज्ञान खतरनाक हुन्छ। समाजमा चेतना फैलाउन र आफूलाई परिष्कृत बनाउन हामीले ‘मुर्खताको शिखर’ बाट ओर्लिएर ज्ञानको गहिराइमा पुग्ने प्रयास गर्नुपर्छ।